Back

ⓘ कालमापन - कालमापन, पोटॅशियम आरगॉन कालमापन पद्धती, कार्बन १४ किरणोत्सर्ग कालमापन पद्धती, विभाजन तेजोरेषा कालमापन पद्धती, ऑब्सिडियन कालमापन पद्धती, त्रेता युग ..



                                               

कालमापन

कालमापनासाठी संदर्भादाखल नियमित अशी एकादी गती आवश्यक असते. गेली हजारो वर्षे कालमापनासाठी ग्रहभ्रमणाचा --विशेषतः पृथ्वीच्या परिभ्रमणाचा-- उपयोग माणसांनी केला आहे. प्राचीन काळी माणसांनी "दिवस" आणि "रात्र" ह्यांच्या जोडलेल्या कालव्याप्तीचे २४ समान भाग केले, आणि प्रत्येक भागाला "तास" अशी संज्ञा दिली; तासाचे ६० समान भाग करून प्रत्येक ६०व्या भागाला "मिनिट" ही संज्ञा दिली. पुन्हा प्रत्येक मिनिटाच्या ६०व्या भागाला "सेकंद" ही संज्ञा दिली. २४ आणि ६० ह्या अंकांचे २, ३, ४, ५, आणि ६ ह्या अंकांनी सहज पुनर्विभाजन होऊ शकते म्हणून प्राचीन बाबिलोनी संस्कृतीत २४ आणि ६० ह्या अंकांचा वापर लोकांनी बुद्धीची चमक ...

                                               

पोटॅशियम आरगॉन कालमापन पद्धती

पोटॅशिअम अर्गोन कालमापन पद्धती ही जे. एफ. एव्हर्णडेन आणि जी. एच. कर्टिस यांनी इ.स. १९६१ मध्ये शोधून काढली. या पद्धतीत कालमापनाचा आवाका खूप मोठा असतो. अडिच हजार ते चार अब्ज वर्षे इतके जुने अवशेष या पद्धतीने कालमापीत करता येतात. पोटॅशिअम अर्गोन पद्धतीत पोटॅशिअम ४० K या घटकाचे अर्धे आयुष्य १.३ अब्ज + ४० दशलक्ष वर्ष इतके प्रचंड आहे. पृथ्वीच्या कवचात पोटॅशिअम हा घटक फार मोठ्या प्रमाणावर आढळतो. हाच घटक जवळजवळ प्रत्येक खनिजात आढळतो. याचे विघटन झाल्यावर त्यातून अर्गोन ४० हा वायू तयार होतो. याचे संक्षिप्त रुप ४० Ar असे मांडतात. खडकाच्या घडणीत हा अर्गोन ४० नाहिसा होतो. खडकाची घडण पूर्ण झाल्यावर ४० K ...

                                               

कार्बन १४ किरणोत्सर्ग कालमापन पद्धती

पुरातन वस्तूंचा काळ ठरविण्यासाठी कार्बन १४ किरणोत्सर्ग कालमापन पद्धती उपयोगात आणली जाते. याचा शोध विल्लर्ड लिब्बी यांनी शिकागो विद्यापीठात लावला. प्रत्येक सजीव गोष्ट वनस्पती,प्राणी,मानव जिवंत असताना हवेतील कार्बन डायऑक्साईड घेत असते. या कार्बन डायऑक्साईडच्या घटकांमध्ये कार्बन १४ नावाचा घटक असतो. हा कार्बन १४ किरणोत्सर्गी आहे. प्राणी जिवंत असताना या कार्बन १४ ची किरणोत्सर्जनाची क्रिया सतत चालू असते. सर्व प्राण्यांमध्ये कार्बन १४ चे प्रमाण एकच असते आणि म्रृत्यूनंतर सर्व प्राण्यांच्या अवशेषातून कार्बन १४ एकाच प्रमाणात बाहेर पडते. जिवंतपणी असलेल्या कार्बन १४ चा अर्धा भाग म्रृत्यूनंतर ५५६८ वर्ष ...

                                               

विभाजन तेजोरेषा कालमापन पद्धती

विभाजन तेजोरेषा कालमापन पद्धती या पद्धतीचा उपयोग प्रामुख्याने भूविज्ञानशास्त्र शाखेतील अवशेषांचे कालमापन करताना होतो. एक अब्ज वर्ष पूर्व इतक्या प्राचीन काळातील अवशेषांचे कालमापन या पद्धतीने करता येते. पुरातत्वीय अवशेषांच्या दृष्टीने पाहता या पद्धतीने प्रामुख्याने एक ते दहा लाख या मर्यादेतील अवशेषांचे कालमापन योग्य रितीने होऊ शकते. प्रत्येक खनिजात व नैसर्गिक काचेत यूरेनिअम हा घटक थोड्याफार प्रमाणात का होईना असतोच. या यूरेनिअमचे आपोआप विघटन चालू असते. या विघटनाला फिजन डिके असे म्हणतात. या विघटनाच्या क्रियेमुळे सबल अणू तयार होऊन ते त्या वस्तूंवर संकुचित तेजोरेषा निर्माण करतात. वस्तू जितकी प्र ...

                                               

ऑब्सिडियन कालमापन पद्धती

ऑब्सिडियन कालमापन पद्धती ऑब्सिडियम ही एक प्रकारची नैसर्गिक काच आहे. ज्वालामुखीच्या उद्रेकातून ती उत्पन्न होते व ती हिरवट वा काळपट रंगाची असते. तिला उत्कृष्ट चकाकीही असते. याच्यातील कणखरपणामुळे या काचेपासून अश्मयुगीन मानवाने आपली हत्यारे बनविल्याचे आढळून येते. याशिवाय या काचेपासून बनविलेले नाकातील कानातील अलंकारही उपलब्ध झाले आहेत. युरोपमधील देशात तसेच जपानमध्ये ऑब्सिडियम आढळून येते. ऑब्सिडियम काचेच्या पृष्ठभागावर वातावरणातील बाष्पाचा थर जमा होऊ लागतो. हा तर इतका सूक्ष्म असतो की तो नुसत्या डोळ्यांनी पाहता येत नाही. हा बाष्पथर म्हणजे रासायनिक प्रक्रियेने चढलेला गंज नसतो. फक्त ऑब्सिडियमच्या द ...

                                               

वृक्षवलय कालमापन पद्धती

वृक्षवलय कालमापन पद्धती या पद्धतीचा शोध ए.ई. डग्लस या खगोलशास्त्रज्ञाने लावला. १९०४ पासून डग्लस यांनी सूर्यावरील डाग, हवामानातील बदल आणि वृक्षांची वाढ यांचा एकमेकांशी असणारा संबंध या क्षेत्रात संशोधन सुरु केले. याचा अभ्यास करताना त्यांना असे आढळून आले की पिवळ्या पाईन वृक्षाच्या खोडाच्या वर्तुळाचा त्या वृक्षाच्या कालमापनास उपयोग करता येतो. ही कालमापन पद्धती दोन तत्वांवर आधारलेली आहे. त्यातील पहिले असे की विशिष्ट वर्गाच्या झाडांच्या वर्तुळाची ठरावीक रचना असते. दुसरे असे की विशिष्ट वर्गाच्या झाडांच्या वर्तुळांची घडण समकाल स्वरुपाची असते. ही तत्वे लक्षात घेऊन विशिष्ट वर्गाच्या झाडांच्या खोडाचे ...

                                               

तप्तदीपन कालमापन पद्धती

तप्तदीपन कालमापन पद्धती तप्तदीपन म्हणजे एखादी वस्तू तापविल्यावर तिच्यातील संग्रहित शक्तीचा प्रकाशात होणारा मुक्त अविष्कार. ही कालमापनाची पद्धत १९५३ साली प्रा. फॅरिंग्टन यांनी सुचविली. शास्त्रज्ञांच्या मते ही पद्धत जवळजवळ अचूक असून तिच्या कालमापनात फारतर १० टक्के चूक होऊ शकते. प्रत्येक मृद भांड्यात अत्यंत कमी प्रमाणात किरणोत्सारी द्रव्ये, युरेनियम, थोरेनियम, पोटॅशियम असतात. या घटकांचे विभाजन होताना त्यातून आल्फा, बिटा, गॅमा किरण एका विशिष्ट प्रमाणात उत्सर्जित होतात. यामुळे या द्रव्याचे विघटन होऊन मृद भांड्याच्या रचनेत फरक पडतो.

                                               

त्रेता युग

हिंदू धर्मातील कालगणनेनुसार काळ हा चार भागांत अथवा युगांत विभागलेला आहे. त्रेता युग हा त्यातील दुसरा भाग आहे. एका कार्तिक शुद्ध नवमीच्या दिवशी या युगाचा आरंभ झाला असे मानले जाते. या युगाच्या आरंभी वर्णाश्रम व्यवस्था अस्तित्वात आली असे मानले जाते.

                                               

पुराचुंबकीय कालमापन पद्धती

पुराकालमापनाची चुंबकीय पद्धत या पद्धतीत एखाद्या प्राचीन अवशेषात अथवा वस्तूत दीर्घ कालावधीनंतरही शिल्लक राहिलेल्या चुंबकत्वाचे मापन केले जाते. पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राची दिशा त्याचप्रमाणे त्याची तीव्रता हे दोन घटक कालांतराने बदलत जातात हे शास्त्रज्ञांना माहिती असलेले तत्त्व आहे. गाळात किंवा गाळयुक्त मातीत चुंबकीय खनिजे असतात. ती माती एका विशिष्ट तापमानापर्यंत तापविल्यावर त्या मातीतील खनिजांना चुंबकीय क्षेत्राची दिशा व तीव्रता ही वैशिष्ट्ये प्राप्त होतात. थंड झाल्यावरही त्या मातीच्या वा मातीतील पदार्थाच्या चुंबकीय क्षेत्राची दिशा व तीव्रता कायम राहते. या दिशेचे व तीव्रतेचे मापन केल्यास त् ...

                                               

अहर्गण साधन

││ श्री ││ अहर्गण म्हणजे दिवसांचा समूह. सृष्टीच्या उत्पत्तीपासून सृष्ट्यादी, कल्पाच्या प्रारंभापासून कल्पादी, युगाच्या आरंभापासून युगादी किंवा इष्ट शकाच्या प्रारंभापासून शकादी इष्ट वेळेपर्यंत किती दिवस झाले आहे हे शोधणे म्हणजे अहर्गण काढणे. सिद्धान्त आणि करण ग्रंथांमध्ये अहर्गण साधन कसे करावे हे दिलेले आहे. खालील अहर्गण साधन हे सूर्यसिद्धान्तातून घेतलेले आहे. षण्मनूनां तु सम्पीड्य कालं तत्सन्धिभः सह │ कल्पादिसन्धिना सार्धं वैवस्वतमनोस्तथा ││ युगानां त्रिघनं यातं तथा कृतयुगं त्विदम् │ प्रोज्झय सृष्टेस्ततः कालं पूर्वोक्तं दिव्यसड्ख्यया ││ सूर्याब्दसड्ख्यया ज्ञेयाः कृतस्यान्ते गता अमी │ खचतुष ...

                                               

आठवडा

आठवडा किंवा सप्ताह हे एक कालमापन एकक आहे. एका आठवड्यामध्ये ७ दिवस असतात. प्रत्येक आठवड्यात सात वार असतात, ते पुढील प्रमाणे - १.रविवार, २.सोमवार, ३.मंगळवार, ४.बुधवार, ५.गुरुवार, ६.शुक्रवार, ७.शनिवार. प्रत्येक वादर आठव्या दिवशी परत येतो. त्यामुळे या चक्राला आठवडा असे म्हणतात. हिंदू पंचांगानुसार सूर्योदयापासून नवीन वार सुरू होतो. मुसलमान सूर्यास्तानंतर पुढचा वार सुरू झाला असे समजतात, तर आंतरराष्ट्रीय पद्धतीनुसार मध्यरात्री बारानंतर नवीन वार सुरू होतो. तिन्ही पद्धतींमध्ये सूर्योदय ते सूर्यास्त या काळात एकच समान वार असतो. वारांनाच वासर असेही म्हटले जाते. वारांची ही नावे त्याकाळी माहीत असलेल्या ...

                                               

इसवी सन

इसवी सन किंवा इसवी ही ग्रेगरीय दिनदर्शिकेमधील कालगणना येशू ख्रिस्तांच्या जन्मवर्षापासून करतात. अरबी भाषेतील ’इसा’ या शब्दापासून ’इसवी’ हा शब्द तयार झाला आहे, ’सन’ म्हणजे ’वर्ष’ किंवा ’साल’. इसवी सन ही कालगणना जगभर वापरली जाते. इसवी सन सुरु होण्यापूर्वीच्या घटना काळ ’इसा पूर्व’, इसवी पूर्व किंवा इ.स.पू. इसवी सन पूर्व असे म्हणतात.

                                               

घड्याळ

घड्याळ हे काल मापनासाठी वापरले जाणारे उपकरण आहे. पुरातन काळी लोक सूर्याची आकाशामधील जागा पाहून वेळ ठरवत असत. त्यानंतर अगदी इस.पूर्व २५० पासून कालमापनाचे पुरावे आढळतात. भारतात घटिकापात्र अनेक शतकांपासून वापरात होते. पण त्यात त्रुटी होत्या. जसे ते पाण्यात ठेवावे लागत असे. पाण्यात ठेवल्यानंतर घटकाभराने ते भरून बुडले म्हणजे ‘एक घटिका झाली’ असे मोजले जात असे. घड्याळाचा शोध लावण्यासाठी गॅलीलिओने लावलेला लंबकाच्या आवर्तनांना ठराविकच वेळ लागतो हा शोध महत्त्वाचा ठरला. लंबकाच्या या गुणाचा उपयोग घड्याळाचे नियमन करण्यासाठी केला गेला. यामुळे अचूक वेळ दाखवणारी लंबकाची घड्याळे प्रचारात आली. घड्याळ्यामध्य ...

                                               

बौद्ध दिनदर्शिका

शालिवाहन शकाची सुरुवात शक वंशातला सम्राट कनिष्क कारकीर्द - इ.स. ७८ ते इ.स. १०१ने त्याच्या राज्याभिषेकापासून म्हणजे इसवी सन ७८पासून केली. आजही शालिवाहन शकाचा आकडा व ग्रेगरियन वर्षाचा आकडा यांत ७८ वर्षाचे अंतर आहे. त्या शकाला शालिवाहन ही नंतर जोडलेली उपाधी आहे. आधार? सम्राट कनिष्क बौद्ध राजा होता. त्याच्या साम्राज्याचा विस्तार काश्मीर ते महाराष्ट्र व बिहार ते मध्य आशियापर्यंत होता. त्याच्या काळात चौथी धम्म संगीती जालंधर किंवा काश्मीरला झाली. भगवान बुद्धाची पहिली मूर्तीसुद्धा याच काळात तयार झाली. सम्राटांनी स्वतःची व बुद्धांची प्रतिमा असलेली सोन्याची नाणी तयार केली. सम्राटाने पेशावरला बांधलेल ...

                                               

भारतीय सौर कालगणना

भारत देशाचे म्हणून एक राष्ट्रीय कॅलेंडर इ.स. १९५७ मध्ये अस्तित्वात आले. भारत सरकारकडून नेमण्यात आलेल्या मेघनाथ सहा समितीने सुचविलेल्या शिफारशीनुसार भारतीय सौर कालगणना सुरू झाली. या कालगणनेचा पहिला दिवस २२ मार्च लीप वर्षी २१ मार्चअसतो. त्या दिवशी भारतीय सौर चैत्र महिन्याची पहिली तारीख असते. भारतीय सौर कालगणनेमध्ये इसवी सनाच्या वर्षाचा क्रमांक वापरत नाहीत, त्याऐवजी शालिवाहन शकाचा क्रमांक वापरतात. शालिवाहन शकाचा क्रमांक=इसवी सनाचा १ जानेवारी ते २१ मार्च या काळातला क्रमांक उणे ७९ आणि २२ मार्च ते ३१ डिसेंबर या काळातला इसवी सनाचा क्रमांक उणे ७८. उदा० १ जानेवारी २०१० ते २१ मार्च २०१० या काळात भार ...

                                               

वर्षारंभ

१ जानेवारी हा सार्वत्रिकरीत्या वर्षारंभाचा पहिला दिवस असला तरी, जगांतील विविध देश व धर्म यांच्या हिशोबाने ३६५ दिवसांत प्रत्यक्षात ८० वर्षारंभ दिन येतात. यांपैकी कित्येक तारखा समान असल्या तरी १२ महिन्यांत ५८ दिवस असे आहेत की त्या दिवशी कुठला ना कुठला वर्षारंभ दिवस असतो. आज जे इसवी सनाचे संवत्सर ग्रेगोरियन कॅलेंडर अंमलात आहे ते ख्रिश्चन धर्मगुरू आठवा पोप ग्रेगरी याने १५८२ साली तयार केले. त्याच्या आधीचे ज्युलियन कॅलेंडर अंलबजावणी इसपू ४५ पासून ज्युलियस सीझरने रोमन कॅलेंडरमध्ये सुधारणा करून बनवले होते. रोमन केलेंडरमधील १० महिन्यांमध्ये ज्युलियस सीझरने जुलै महिन्याची आणि ऑगस्टसने ऑगस्ट महिन्याच ...

                                               

सेकंद

आतरराष्ट्रीय प्रमाण पद्धतीप्रमाणे सेकंदाची व्याख्या सिशियम-१३३ ह्या मूलद्रव्याच्या अणूपासून होणाऱ्या किरणोत्सर्गाच्या frequency चा आधार घेऊन करतात. "सिशियम-१३३ या मूलद्रव्याच्या अतिबारीक अशा २ स्थितींमधील होणाऱ्या परिवर्तनातून निघणार्या किरणोत्सर्गाच्या ९,१९२,६३१,७७० एवढ्या periods चा काल म्हणजे एक सेकंद." अशी सेकंदाची व्याख्या करतात. १ सेकंद बरोबर १ / ६० मिनिट १ / ३,६०० तास १ / ८६,४०० दिवस १ / ३१,५५७,६०० ज्युलियन वर्ष

                                               

सौरवर्ष

सौरवर्ष म्हणजे कालमापनात सूर्य अश्विनी नक्षत्राच्या आरंभापासून निघून सर्व नक्षत्रात भ्रमण करीत पुन्हा त्याच ठिकाणी येण्यास लागणारा वेळकाल.त्यास क्रांतिवृत्तात सूर्याच्या परिभ्रमणास लागणारा काळ असेही म्हणतात. तो ३६५ दिवस,१५ घटिका,२२ पळे आणि ५३.८५०७२ विपळे इतका असतो किंवा ३६५.२५६३६०४२ दिवस इतका असतो. याच सौरवर्षाचे आधारावर हिंदू कालमापन आधारलेले आहे.

                                               

बुधप्रदोष

भारतीय सौर कालगणना पंचांग शुक्रप्रदोष मंगळदोष बृहस्पतिप्रदोष अर्कप्रदोष अंगारकी चतुर्थी रविप्रदोष सोमप्रदोष बुधप्रदोष चांद्रमास चतुर्मास शनिप्रदोष बाह्य दुवे प्रदोष - महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश

                                               

शनिप्रदोष

रविप्रदोष मंगळदोष शनिप्रदोष शुक्रप्रदोष बृहस्पतिप्रदोष पंचांग चतुर्मास सोमप्रदोष चांद्रमास अर्कप्रदोष अंगारकी चतुर्थी भारतीय सौर कालगणना बुधप्रदोष बाह्य दुवे प्रदोष - महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश

इस्लामी कालगणना
                                               

इस्लामी कालगणना

इस्लामी कालगणना किंवा चांद्र हिजरी कालगणना इस्लाम धर्मात प्रचलित असलेली व चंद्राच्या परिभ्रमणकाळावर आधारित, अशी कालगणनेची पद्धत आहे. हिजरत या शब्दाचा अरबीमध्ये प्रयाण असा अर्थ आहे. ज्या दिवशी महंमद पैंगबर यांनी मक्केहून मदिनेस जुलै १६, इ.स. ६२२ रोजी प्रयाण केले त्या दिवसासून या कालाची गणना सुरू झाली, असे समजत असल्याने त्या कालगणनेस हिजरी असे म्हटले जाते. बहुतांश मुस्लिम राजघराण्यांतील नाण्यांवर हिजरी तारखा पहावयास मिळतात.

दिनदर्शिका
                                               

दिनदर्शिका

दिनदर्शिका ही वर्षातील तारखा कोष्टक स्वरूपात दाखवण्यासाठी वापरली जाते. सर्वसाधारणपणे कोणत्याही दिनदर्शिकेत तारखांबरोबर महिने, आठवड्याचे वार, सुट्ट्या इत्यादी माहिती दिली जाते. याखेरीज दिनदर्शिकेच्या प्रकारानुसार त्यामध्ये अधिक माहिती दाखवली जाते, उदा. मराठी दिनदर्शिकेत एकदशी, संकष्टी व मराठी सणांची माहिती असते, तर बॅंकेच्या दिनदर्शिकेत बॅंकेच्या सुट्ट्यांची महिती असते.

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →